بررسی آموزش سلامت جنسی در کتاب‌های درسی ایران +١٨ در مدارس

شهرزاد همتي

وکیل ملت: 1٧ساله است و گندمگون، شکم برآمده‌اش، از روی مانتوی مشکی‌رنگش، نشان می‌دهد که ماه‌های آخر بارداری را می‌گذراند. نامش بهار است و در شهرری زندگی می‌کند. آمده تا با دکتر درباره نحوه زایمانش که در آخر شهریورماه انجام می‌شود صحبت کند.

تاریخ انتشار: 26شهريور1395|02:55

بررسی آموزش سلامت جنسی در کتاب‌های درسی ایران +١٨ در مدارس
| کد خبر: 193022

بهار تا سه‌ماهگی اصلا فکرش را هم نمی‌کرده که باردار باشد. عقب‌افتادن قاعدگی را به حساب مشکلات هورمونی می‌گذارد. همسر سربازش هم مثل او اصلا تصوری نداشته که در ماه پنجم ازدواجشان باید خودشان را برای آمدن یک نوزاد آماده کنند. بهاره می‌گوید: «وقتی فهمیدم آبستنم، بنده خدا شوهرم با مشت کوبید فرق سرش. حالا صاحبخانه هم بفهمد، شر جدیدی داریم. زندگی‌مان همه‌اش روی هواست...». دکتر حداد، پزشک زنانی که در درمانگاه شفا در شهرری بهار را ویزیت می‌کند، می‌گوید: «بیشتر دخترانی که برای معاینه پیش ما می‌آیند، هیچ تصوری درباره روابط جنسی و سلامت جنسی ندارند.

بسیاری از آنها حتی با وجودی که ازدواج کرده‌اند، مسئله بیولوژیکی که برایشان اتفاق می‌افتد و روند فرزندآوری را نمی‌دانند. آنها تصور می‌کنند همه‌چیز دست طبیعت است و ربطی به مسائل دیگر ندارد؛ یعنی زنی که مدام بچه‌دار می‌شد و سر بچه ششم عصبی بود، وقتی با واکنش ما درباره اینکه خب خودت خواستی مواجه شد، قیافه‌اش دیدنی بود. او نمی‌دانست که چه اتفاق بیولوژیکی است که او را صاحب فرزند می‌کند و به مسئله روابط جنسی صرفا به‌عنوان بخشی از ازدواج نگاه می‌کرد و مطلقا تصورش را هم نداشت که روابط زناشویی و فرزندآوری به‌هم مرتبط است». دکتر حداد می‌گوید همه این مسائل به دلیل فقر آموزش در کشور است.


مسئله آموزش سلامت جنسی بحث مهمی در تمام جهان است؛ مسئله‌ای که با توجه به شرایط فرهنگی و سنتی کشورمان مغفول مانده. آمار رو به رشد آسیب‌های اجتماعی و خودکشی‌های زنجیروار سال گذشته در مدارس، استفاده از وسایل پرخطر و مواد مخدر و همچنین آمار روابط جنسی در میان نوجوانان دختر و پسر که در سال گذشته تجربه رابطه جنسی با میل خود در پسران را ٩/٣٣ و در دختران ٢٧درصد نشان می‌داد، شاید بتواند صورت‌مسئله را واضح‌تر کند.


معصومه بیگی، مربی بهداشت یکی از مدارس راهنمایی منطقه ١١ تهران، در رابطه با ضرورت آموزش مسائل جنسی به «شرق» می‌گوید: «وضعیت از ١٠-١٢ سال پیش در مدارس فرق چندانی نکرده است. آن زمان وقتی سر کلاس با دختران درباره عادت ماهانه‌شان حرف می‌زدیم، بعد از کلی سرخ و سفید‌شدن قهقهه سر می‌دادند، حالا اما دیگر مسئله سرخ‌وسفیدشدن و خجالت در کار نیست، آنها در ظاهر به همه‌چیز واقف هستند، اما مسئله اینجاست که اطلاعاتشان یا اشتباه است یا بیش از حد زیاد. دلیلش هم واضح است!

به بچه اجازه نمی‌دهیم درباره تغییرات فیزیولوژیکی بدنش سؤال کند، او خودش سراغ یافتن پاسخ‌ها می‌رود، در راه پیداکردن پاسخ از دوستانش مدد می‌گیرد، دوستانش از هر بخشی یک تکه را به او منتقل می‌کنند، بعد دانش‌آموز کلا اشتباه می‌فهمد، نسبت به تغییرات بدنی‌اش واکنش اشتباه نشان می‌دهد، متوسل به شبکه‌های مجازی می‌شود، آنجا آن‌قدر می‌فهمد که من با وجود ٢٥ سال زندگی مشترک نمی‌دانم. شما فکر کنید این حجم از اطلاعات جنسی چه بر یک نوجوان ١٥ساله که بحرانی‌ترین دوران زندگی‌اش را می‌گذراند می‌آورد...».

در آلمان برنامه آموزش جنسی از هر نوع (بچه‌دارشدن، دوران بلوغ، شناخت جنسیت، جلوگیری از بارداری و...) از سال ١٩٧٠ در دستور کار قرار گرفت و از سال ١٩٩٢ این کار به صورت قانون درآمد. در برنامه‌های سلامت جنسی جهان، در سال ٢٠٠٦ نوجوانان آلمانی خیلی راحت می‌دانستند که مسائل جنسی در حد خودشان چگونه پیش می‌رود و برای همین نرخ تولد نوزاد ناخواسته و خارج از ازدواج در بین نوجوانان ١٥ تا ١٩ سال کمترین میزان در جهان است؛ مثلا در آلمان در هر هزار نفر، ١٢ تولد ناخواسته نوزاد در این دوره سنی وجود دارد، درحالی‌که این آمار در بریتانیا به ٢٨ نفر می‌رسد. در بلغارستان این تعداد به ٣٩ نفر رسیده است. در انگلستان هم در مدارس مذهبی دانش‌آموزان را تا ١١سالگی به صورت جداگانه اداره می‌کنند؛ ولی به محض رسیدن به ١١سالگی، آموزش مسائل جنسی به آنها داده می‌شود. در فرانسه از سال ١٩٧٣ آموزش برنامه جنسی را در ساعات درسی خود گنجانده‌اند و موظف هستند که ماهانه ٣٠ تا ٤٠ ساعت به آموزش بپردازند؛ مسئله‌ای که در کشورهای آسیایی هنوز به طور کامل جا نیفتاده و کشور ما هم یکی از آنهاست.


دکتر سیدحسن موسوی‌چلک، مددکار اجتماعی، در گفت‌وگو با «شرق»، با تأکید بر وضعیت نه‌چندان خوشایندی که نوجوانان در سال گذشته در مدارس گذراندند، با اشاره به ضرورت آموزش مسائل جنسی در مدارس بیان کرد: «آموزش مهم‌ترین استراتژی بشر است، طبیعتا یکی از اماکنی که مردم به آن اعتماد دارند محیط مدرسه است. خانواده و دانش‌آموزان و اولیای مدرسه به‌عنوان سه ضلعی که در کنار دانش‌آموزان قرار دارند اثربخشی بیشتری در آموزش و تربیت دارند، دانش‌آموز عمده‌ترین تأثیر را از هم‌کلاسانش می‌گیرد.

از آن طرف در طول ١٢ سال تحصیل، با اولیای مدرسه ارتباط نزدیک دارد. وقتی ما چنین فضای سالمی را در کنار دانش‌آموزان داریم، باید از ظرفیت آن برای پیشگیری از آسیب‌های اجتماعی استفاده کنیم. در چنین شرایطی، ما متناسب با نیاز جامعه باید از بسترهای مختلف برای افزایش آگاهی استفاده کنیم، یکی از نیازها و ویژگی‌های دوران نوجوانی به‌دلیل قرارگرفتن در سن بلوغ‌، دادن اطلاعات درست در حوزه بلوغ و مسائل جنسی است که اگر ما در محیط‌های رسمی این اطلاعات را منتقل نکنیم، آنها از محیط‌های غیررسمی این اطلاعات را به دست خواهند آورد که عموما اطلاعات نادرست است، بنابراین آموزش‌وپرورش می‌تواند بستر مناسبی را درباره آموزش مربوط به مسائل جنسی، متناسب با شرایط سنی افراد، ایجاد کند».

وی افزود: «دوران بلوغ برای همه مردم وجود دارد و مسائل جنسی یکی از مهم‌ترین نیازهای افراد در این دوره است. کنجکاوی آنها درباره مسائل جنسی در دوره نوجوانی شکل می‌گیرد و ما هرچقدر آنها را به سمت آموزش صحیح سوق دهیم، هم میزان آسیب‌دیدنشان کمتر می‌شود و هم در آینده از زندگی مشترکشان لذت و آرامش بیشتری خواهند داشت.

بنابراین تابوکردن این موضوع، مشکلی را حل نخواهد کرد؛ همان‌طورکه تا امروز حل نکرده است». چلک با اشاره به نگاه سنتی جامعه درباره دلایل مخالفت‌های اقشار مختلف درباره آموزش جنسی در مدارس، این‌گونه ادامه داد: «وقتی بحث مسائل جنسی مطرح می‌شود، فقط ذهنمان به سمت روابط جنسی معطوف می‌شود. خانواده و مدرسه و همه، این ماجرا را کتمان می‌کنند. نمی‌شود این نیاز را کتمان کرد. باید اطلاعات دهیم، تابوها را کنار بگذاریم. هرچقدر اطلاعات را به‌موقع دهیم، آسیب‌پذیری کمتری را به دنبال خواهیم داشت».


جبار کوچکی‌نژاد، عضو کمیسیون آموزش‌وپرورش مجلس شورای اسلامی، در گفت‌وگو با «شرق»، درباره نحوه آموزش سلامت جنسی در مدارس، تصریح کرد: «ما درس زیست‌شناسی را در دوران دبیرستان داریم. در دوران متوسطه اول هم علوم تجربی به برخی مسائل می‌پردازد. من معتقدم همین کتاب‌ها باید توسعه داده شود و اهداف آموزش مسائل جنسی در آنها تبیین شود. اینکه یک کلاس خاص با عنوان مسائل جنسی داشته باشیم، ضرورتی ندارد. هم در مدارس دختران و هم در مدارس پسران، می‌شود این درس را توسعه داد. کتاب‌های علوم و زیست را تغییر داد و با توجه به شرایط سنی دانش آموزان، آموزش‌های مربوطه را گنجاند».


دکتر محمود امانی‌تهرانی، مدیرکل دفتر تألیف کتاب‌های درسی ابتدایی و متوسطه نظری، در گفت‌وگو با «شرق» در پاسخ به این سؤال که آیا ضرورت آموزش سلامت جنسی در مدارس ما احساس می‌شود، گفت: «آموزش مسائل و سلامت جنسی به نوجوانان لازم و ضروری است. اما اینکه این آموزش در مدارس لازم است وارد شود یا نه، به سهم مدرسه در این ماجرا منوط خواهد بود. این آموزش جنبه شرکایی دارد، والدین، مربیان و برنامه‌های درسی، شرکای این کار هستند. یعنی نقاطی در برنامه رسمی باید باشد که به‌عنوان نقاط ورود عمل کنند و در این نقاط ورود، آموزش‌ها به صورت سربسته‌تر و دریچه‌هایی برای بازکردن مبحث به سوی دانش آموز باشد.

پس از ورود، به اقتضای شرایط و نیاز یادگیرنده، این دریچه عمومی به مسیرهای اختصاصی تبدیل می‌شود که بازکردن آن از طریق مربی، پدر و مادر صورت خواهد گرفت». وی افزود: «دقیقا این کار، یک کار مشارکتی است. در بسیاری از کشورهای دیگر این مثلث برنامه درسی، مربیان و پدر و مادر، با هم هماهنگ عمل می‌کند». امانی در پاسخ به این سؤال که آموزش‌وپرورش برای آموزش مسائل جنسی چه کرده است، افزود: «ما از بسترهای مختلفی که داریم، آن نقطه شروع مناسب را ایجاد کردیم و فقط هم مسئله را جنسی ندیدیم؛ بلکه از منظرهای مختلف به تفاوت مابین انسان‌ها وارد شدیم. این تفاوت فقط مربوط به جنسیت نیست؛ این تفاوت ممکن است بین جنس دو نفر باشد.

یک نفر درشت باشد، یک نفر ریز و... . ما به این رضایت‌مندی هرکس از وضعیت خود در پاره‌ای از دروس توجه کردیم. مثلا در کتاب تفکر و سبک زندگی، در پایه‌های شش تا هشتم، گفته‌ایم تمایز یکی از مقتضیات عالم است و به معنای تبعیض نیست. مسائل را ساده‌تر بیان کرده‌ایم همچنین در پایه هفتم در درس تفکر و سبک زندگی، یک کتابچه ضمیمه ویژه دختران داریم که عین همین کتابچه برای پسران در همین درس در پایه هشتم تهیه شده است. در ادامه این مبحث الان در جدول دروس دوره دوم متوسطه ما، درس سلامت و بهداشت در پایه دوازدهم و درس مدیریت خانواده و سبک زندگی باز هم در پایه دوازدهم، پیش‌بینی شده و هردوی این دروس به آموزش موضوعات جنسی می‌پردازد».

مدیرکل دفتر تألیف کتاب‌های درسی ابتدایی و متوسطه نظری، خاطرنشان کرد: «نگاه ما در آموزش‌وپرورش نگاه آموزش‌های صریح و بی‌پرده نیست. در بیشتر کشورهای جهان موضوع سلامت جنسی در کتب درسی بی‌پرده نیست؛ بلکه با رعایت چارچوب‌های حفاظت‌شده و رعایت آن خطوط قرمز اخلاقی جامعه و چارچوب حیا و عفاف، زمینه‌ای فراهم می‌شود که از طریق آن دو عضو دیگر مجموعه، یعنی پدر و مادر و مربیان، این مسئله برای دانش‌آموزان امکان بسط پیدا کند. در کل استراتژی که ما برای سلامت جنسی افراد پیشنهاد می‌کنیم، سه ضلع دارد:

یک ضلع آن آگاهی‌بخشی است، ضلع دومش بیم از عواقب است، ضلع سوم صیانت و حفاظت است. آگاهی‌بخشی یعنی اطلاعات مورد نیاز ضروری را در آن سنی که فرد نیاز دارد، به او بدهیم و عمل او عمل آگاهانه باشد. مصادیق آگاهی هم جنبه‌های فیزیولوژیک، هم جنبه‌های روانی، هم جنبه‌های مذهبی، هم موضوعات اجتماعی و... را در بر می‌گیرد. نکته دوم آن، بیم از عواقب رفتارهای نادرست است. یکی از چیزهایی که افراد را از کار نادرست بازمی‌دارد، این است که بدانند چه اتفاقاتی در پی هم می‌افتد. مثلا آگاهی‌دادن درباره بیماری‌های مقاربتی، کاری است که دو ضلع مثلث را تقویت می‌کند.

هم آگاهی دادید، هم بیم عواقب کار نادرست را ایجاد کردید. بیم ناشی از آگاهی است و ترس ناشی از ضعف است. مسئله سوم صیانت یا حفاظت از فرزند است؛ کاری است که پدر و مادر و جامعه باید حتما برای فرزندان انجام بدهند. ما معتقدیم پدر و مادر باید در سنین تا پیش‌دبستانی از کودک در مقابل سوءاستفاده جنسی، حتما حفاظت کرده و حتی آگاهی بدهند که چگونه از حریم خصوصی خود دفاع کنند. اگر گفته می‌شود دسترسی بچه‌ها به فضای مجازی با مراقبت باشد، اینها همه از باب صیانت و حفاظت است. اینکه گفته می‌شود به صورت باز و بی‌ملاحظه به سراغ برنامه‌های ماهواره‌ای نروند از همین جنس صیانت است».

امانی در پایان در پاسخ به این سؤال که سابقه ما در این زمینه و خاستگاه اجتماعی ما چه نقشی در سلامت جنسی دارد، گفت: «از حیث دینی در این زمینه اتفاقا فضای باز و روشنفکرانه و پیشرویی در قدیم داشتیم که حتی در باب پرسیدن مسائل مبتلا‌به دانش‌آموزان می‌گفتیم در پرسیدن این مسائل حیا وجود ندارد و باید پرسید؛ اما به‌تدریج در فضای اجتماعی ما این فرهنگ روشنفکرانه برعکس شده و پدر و مادرها به دلیل آگاه‌نبودن و نداشتن خودباوری، به‌طوركلي این عرصه را عرصه مگو کرده و خالی گذاشته‌اند. این عرصه خالی با چیزهایی پر می‌شود که متأسفانه سرشار از اطلاعات غلط است. مرجع کسب اطلاعات به‌جای پدر و مادر و معلم، سایت‌ها و عکس‌ها و... است. پدر و مادرها از بی‌عملی دست بردارند، باید به این موضوعات توجه جدی کنند و فرزندانشان مرجعی برای رسیدن به پاسخ داشته باشد».


سن شروع آموزش مسائل جنسی در چند کشور جهان به این قرار است؛ در آلمان دانش‌آموزان در حدود ١٠سالگی با این موضوع آشنا می‌شوند. برای بار دوم زمانی که دانش‌آموزان حدود ١٥ساله هستند، یعنی در کلاس نهم دبیرستان آموزش جنسی بخشی از درس زیست‌شناسی است.

در فرانسه دانش‌آموزان از مقطع راهنمایی، خواندن دروس مربوط به این موضوع را شروع می‌کنند. دانش‌آموزان نروژی از ١٥سالگی با مسائل مربوط به تمایلات، خطرات، بهداشت و نحوه درست روابط جنسی آشنا می‌شوند. در ایتالیا نیز دروس آموزش بهداشت و رابطه سالم جنسی به دانش‌آموزان ارائه می‌شود؛ اما شرکت در کلاس‌های آن اجباری نیست. در فنلاند دروس مربوط به مسائل جنسی از ١١سالگی و به میزانی که به سؤال‌ها و کنجکاوی‌های کودکان در این زمینه پاسخ داده شود و از خطرها و تهدید‌های جنسی احتمالی درباره خود آگاه شوند، تدریس می‌شود؛ اما از ١٥سالگی به بعد این آموزش‌ها بیشتر و جزئی‌تر می‌شود.

 

اشترک در گوگل اشترک در گوگل پلاس اشترک در استامبل آپن دیگ اشترک در کلوب اشترک در فیس نما اشترک در تویتر اشترک در فیسبوک

نظرات بینندگان

تعداد نظرات منتشر شده : 0

دیدگاه خود را درباره این خبر بنویسید

بازدید کننده گرامی پر کردن فیلدهای ستاره دار الزامی است

جدید ترین اخبار

Top