اخوان المسلمین، سَلَفی یا صوفی؟!

محسن مهریزی

وکیل ملت: در بین جنبش­های اسلامی معاصر یکی از جریان­هایی که به داشتن گرایش­های صوفیانه شهرت یافته، گروه اخوان­ المسلمین است. تصوف در اخوان المسلمین را می­توان بیش از هر چیز معلول دو عامل اصلی دانست؛ یکی رویکرد صوفیانه و تربیتی حسن البنّا بنیانگذار این جریان و دیگری زمینه­های تصوف­گرایی در جامعه مذهبی مصر و شمال آفریقا.

تاریخ انتشار: 28مهر1396|21:09

اخوان المسلمین، سَلَفی یا صوفی؟!
| کد خبر: 247116

 حسن البنّا پرورش یافته طریقت حصافیه است و شیوخ و شخصیت­های این مکتب صوفیانه، بر وی تأثیرات مهمّی گذاشته­اند. وی با شرکت در مراسم صوفیان فرقه حصافیه، شیفته ادب و تواضع اعضای این گروه شد و روحیه آزادمنشانه آنها را تمجید می­نمود و تا آخر عمر، پیوند خود را با این فرقه حفظ کرد. در اثر ارتباط حسن البنّا با اعضای مؤثر گروه حصافیه، آنها «انجمن خیریه حصافیه» را تأسیس کردند و به تدریج و با پیدایش ضرورت­های سیاسی و اجتماعی، زمینه ایجاد «اخوان المسلمین» فراهم گردید.


🔹 خود البنّا اخوان المسلمین را دارای «حقیقتی صوفی» معرفی می­کند. از نظر او، تصوّف به دو گونه­ی تصوّف منزوی و منفعل و تصوّف اجتماعی و فعّال تقسیم می­شود. در نوع اوّل، صوفی و سالک، گوشه­نشین است و دل را از توجّه به خوبی­ها و بدی­های خلق باز می­دارد و تنها به خود می­پردازد؛ امّا در نوع دوّم سالک، همدم و همنشین مردم است و در کار خیر از آنها دستگیری می­کند. از این بین، البنّا دوّمی را می­پسندد. طبق نظر حسن البنّا، اگر صوفیان از کنج عزلت خارج شده و با علمای الازهر مرتبط شوند و به هدایت و تربیت مردم روی آورند، می­توانند تحوّل عمیق و مؤثری در جامعه اسلامی ایجاد نمایند.


🔹 بر همین اساس حسن البنّا به جنبه­های اجتماعی و کاربردی تصوّف که اثر تربیتی و اخلاقی مستقیمی در جامعه داشت، اهمیّت می­داد. او تصوّف را شامل تهذیب و طهارت نفس، استقامت در عمل، محبّت در راه خدا و پیوند با خلق در کار خیر می­دانست. امّا در مقابل، وی آنچنانکه در مجموعه رسائل خود آورده است، کشف و شهود را دلیل شرعی به حساب نمی­آورد و بر آنچه که در محدوده شرع و برگرفته از قرآن و سنّت است تأکید می­کرد. در تصوّف مورد پذیرش حسن البنّا، به نحوی گزینش شده اصطلاحات و مفاهیمی مانند وحدت وجود ابن عربی و هر آنچه که از راه استدلالات فلسفی به دست می­آمد جایی نداشت و بیشتر کارکردهای تربیتی و اجتماعی تصوّف مورد توجّه قرار می­گیرد.


🔹 عامل دوّمی که بستر گرایش­های صوفیانه گروه اخوان المسلمین را فراهم می­نمود، جغرافیای مذهبی و معنوی شمال آفریقا به ویژه مصر بود. در این منطقه بساط طریقت­ متصوفه، بازار گرمی داشته و مردم هوادار مشی صوفیانه بودند. سران اخوان، به کمک ظرفیت­های منطقه­ای گرایش جامعه به تصوّف، با نگاهی کارکردگرایانه، به دنبال استفاده از ظرفیت نظری و عملی تعالیم این مکتب بودند. آنها گمان می­کردند به کمک نظم ساختاری و سلسله­ای حاکم بر تشکیلات متصوّفه و بر اساس ارادت مریدانه و بی­اعتنایی به دنیا که در آموزه­های صوفیان رایج است، می­توانند تفکرات سلفی و تحولات اجتماعی مطلوب خود، در جامعه مسلمین محقق کنند.


🔹 از طرفی دیگر، رهبران فکری و شخصیّت­های اخوانی، با وجود ناسازگاری بین تصوف و سلفیّت و بدون هیچ تناسبی، خود را یک گروه سلفی معرّفی می­کنند. البتّه سلفیه­ای که اخوان از آن پیروی می­کنند، بیشتر در فضای سیاسی نمود یافته و تا حدودی نیز از اندیشه­های ابن تیمیه تأثیر پذیرفته است. گرچه برخلاف رویکرد سلفی، حسن البنّا زیارت قبور را مشروع می­داند و سفر برای زیارت قبور را جایز می­شمرد امّا از نظر حسن البنّا اولیای الهی مالک هیچ نفع و ضرری در حیات و ممات خود نیستند. در مورد استعانت از ارواح اولیای الهی، صدا زدن آنان، طلب حاجت از دور یا نزدیک، چراغانی و بنای بر قبور، تبرّک و قسم به غیر خدا و نذر برای آنان نیز رویکردی سلفی را انتخاب می­کند و این اعمال را از مصادیق گناهان کبیره و بدعت به حساب می­آورد. البتّه بر خلاف وهابیون به عنوان سلفیون افراطی که مسیر افراط را پیموده­اند و مرتکبان این اعمال را مشرک می­دانند و تکفیر می­کنند، حسن البنّا با انتخاب مسیر میانه، آنها را مشرک نمی­داند و تکفیر نمی کند.

 اخوان المسلمین بدون در نظر گرفتن تناقضات بین تصوّف و سلفیّت به عنوان دو رویکرد متضاد، هم دم از ارزش­های صوفیانه می­زنند و هم خود را پیرو سلف معرفی می­کنند. از سویی جنبه­های تربیتی و تزکیه­ای تصوف را ترویج می­کنند و عمل به آنها را برای رسیدن به صفا و خلوص باطن لازم می­دانند؛ از سویی دیگر، شعار رجوع به سلف را سر می­دهند و خود را پیرو سلف می­دانند.حسن البنا، هر چند تربیت­یافته طریقت صوفیه است اما ضمن آشنایی با رشید رضا که یک سلفی خالص و یک سنّت­گرای محض است، به تفکرات ابن تیمیه گرایش پیدا می­کند. گرچه او، با گزینش آموزه­هایی از سلفیت که مخالف اعتدال و تقریب است، سعی می­کند تا حدودی از نسخه­های افراطی سلفی به ویژه وهابیت، فاصله بگیرد.


🔹 گزینشی عمل کردن و نگاه کارکردگرایانه اخوان المسلمین، تنها منحصر به آموزه­های تصوّف و سلفیت نمی­شود بلکه چنین رویکردی در سایر موضوعات از جمله در فقه و کلام و سیاست نیز مشهود است. آنها در برزخ بین تصوّف و سلفیت، سعی می­کنند به زعم خود، راهی میانه را برگزینند تا بتوانند هر چه بیشتر از مزایای هر دو گرایش استفاده کنند. از سویی به آموزه­های تربیتی و اخلاقی تصوّف در عرصه اجتماعی اهمیت می­دهند و از سویی دیگر خود را گروهی سلفی معرفی می­کنند که هیچ سر سازشی با تصوّف ندارد.


🔹 یوسف قرضاوی که یک اخوانی سلفی است، جریان غالب اخوان المسلمین را گرفتار برزخ و تذبذب بین تصوّف و سلفیت معرفی می­کند و معتقد است اخوانی­ها به دنبال «تصویف السلفیه و تسلیف الصوفیه» هستند. به نظر او، اخوان، قصد سلفی کردن صوفیان و صوفی کردن سلفیان را دارند. از این رو، هم سلفیه و هم صوفیه با اخوان المسلمین مخالف­اند. اخوانی­ها به دلیل گرایش به تصوّف از طرف وهابی­ها، گمراه و اهل بدعت به حساب می­آیند و از سویی دیگر صوفیه نیز اخوان را به پیروی از وهابیت متّهم می­کنند، چرا که از نظر آنها تصوف اخوانی، تصوفی بی­بهره از مستحسنات صوفیه و مبانی فلسفی ابن عربی است.
🔹 اخوان بیش از توجه به مبانی نظری و اصول تعریف شده هر کدام از تصوف و سلفیت به عنوان دو رویکرد متضادّ، بیشتر بر اساس شرایط زمانه و اقتضائات سیاسی و اجتماعی جامعه تصمیم می­گرفتند و مبانی اقدامات خود را انتخاب می­کردند؛ به همین دلیل صاحبنظران سه نوع گرایش متفاوت شامل اخوان سلفی، اخوان صوفی و اخوان سکولار را برای دسته­بندی آنها در کشورهای اسلامی در نظر می­گیرند.


🔹 گرچه عمل­گرایی و تلاش اخوان به منظور ایجاد حکومت اسلامی در جهان اهل سنّت و در دوران پس از فروپاشی امپراطوری عثمانی تا حدود زیادی مؤثر افتاد و تفکّرات اخوان المسلمین توانست با سرعت قابل قبولی رشد و توسعه فراگیری در کشورهای مختلف اسلامی پیدا کند، اما آسیب­ها و تناقضات مختلفی این جریان سیاسی را تهدید کرده است. سران و شخصیّت­های اخوان المسلمین در طول فعالیّت خود و به منظور ادامه حیات این جریان، از بین مکاتب گوناگون و در زمینه­های مختلف، سعی در گزینش و انتخاب آن چیزی داشته­اند که مطابق ذائقه آنها بوده و ایشان را از بن بست­ها نجات می­داده و می­توانسته اهداف آنها را در جهان اسلام عملی نماید.


🔹 دغدغه اصلی و هدف نهایی اخوان المسلمین، تشکیل حکومت اسلامی است. آنها بیش از آن که جریانی عقیدتی و فکری به حساب آیند، حرکتی سیاسی و اجتماعی محسوب می­شوند. اخوان بدون اینکه مبانی علمی و فکری مشخص و محکمی داشته باشند، با شعار الاسلام هو الحل توانستند نفوذ فراگیری در بین کشورهای اسلامی پیدا کنند. آنها برای رسیدن به این هدف، روش­های مختلفی که با هم سازگاری و تناسب چندانی ندارد و در تعارض با یکدیگر است را به خدمت گرفتند. تعارض در مبانی نظری و بی­ثباتی روشی در کارنامه اخوان المسلمین، خسارت­های بسیاری را به این تشکل اسلامی وارد ساخت و باعث شد در فضایی مبهم و متناقض، برخی از صاحب­نظران آنها را هم سلفی، هم صوفی بدانند و عده­ای دیگر نه سلفی، نه صوفی.



 

اشترک در گوگل اشترک در گوگل پلاس اشترک در استامبل آپن دیگ اشترک در کلوب اشترک در فیس نما اشترک در تویتر اشترک در فیسبوک

نظرات بینندگان

تعداد نظرات منتشر شده : 0

دیدگاه خود را درباره این خبر بنویسید

بازدید کننده گرامی پر کردن فیلدهای ستاره دار الزامی است
Top