جایگاه " مردم" در اندیشه شریعتی!

مهران صولتی

وکیل ملت: دوران کنونی را زمانه پوپولیست ها نامیده اند از آن رو که شواهدی قوی از ظهور نمایندگان آنها را در عرصه جامعه و سیاست می بینیم. جدای از امریکای کنونی که بسیاری ترامپ را پوپولیستی تمام عیار می انگارند تحولات اروپای چند سال اخیر نشان داده است که این گرایش توانسته در سایه سر دادن شعارهای افراطی علیه مهاجرین به ویژه مسلمانان و با تاکید بر معضلاتی همچون بیکاری و گسست اجتماعی بخش قابل توجهی از شهروندان را حول اهداف و شعارهای خود بسیج کند!

تاریخ انتشار: 30خرداد1397|00:47

جایگاه " مردم" در اندیشه شریعتی!
| کد خبر: 268823

 واژه پوپولیسم را" مردم انگیزی" ترجمه کرده اند به این معنا که رهبران این جریان می کوشند تا با تکیه بر احساسات مردمی به قدرت رسیده و امیال و سیاست های خود را اجرایی نمایند! از همین رو معمولا جهانیان نگرشی منفی نسبت به سیاستمداران پوپولیست داشته و همواره به ویژه در ایام انتخابات شهروندان را از رای دادن به آنها انذار می دهند.

در ایران هم تجربه ناگوار دوران احمدی نژاد دلیلی مضاعف شد تا سخن گفتن از مردم به عوام فریبی و مردم سواری تعبیر شود. اما تحولات عرصه نظری جهان به ویژه آنچه از آن به " سیاست رادیکال" تعبیر می شود، نشان می دهد که " پوپولیسم" در حال تن دادن به تفسیری رادیکال تر از" مردم انگیزی" های ایام انتخابات دارد. کل داستان هم از این قرار است که عرصه سیاست در جهان هر چه بیشتر به سمت حذف مردم از تاثیرگذاری بر سرنوشت آینده جامعه خود حرکت می کند. به تناسب افزایش فعالیت احزاب، بدبینی به سیاست و سیاستمداران هر روز بیشتر شده و " مردم" به حاشیه ای از عرصه تصمیم سازی ها تبدیل می شوند. احزاب تبدیل به الیگارشی هایی شده اند که قانون آهنین آن( میشلز) ایجاب می کند که هر چه بسته تر و غیر شفاف تر عمل کنند!

در چنین زمینه ای است که گروهی از بازگرداندن نقش تاثیرگذار پیشین به مردم سخن گفته و " در ستایش پوپولیسم" را فریاد می زنند! حال با توجه به دوگانه معنایی که از واژه " مردم" شکل گرفته بهتر می توان از " جایگاه مردم در اندیشه شریعتی" سخن گفت. شریعتی را می توان مردمی ترین روشنفکر معاصر ایران نام نهاد که آموزه هایش نه تنها بر وقوع یکی از مهمترین انقلاب های اواخر قرن گذشته تاثیری مستقیم نهاد بلکه به ترجیع بند کلام روزمره اقشار گسترده ای از مردم تبدیل شد! مردمی بودن رویکرد روشنفکرانه شریعتی آن زمانی اهمیتی وافر می یابد که یادآوری کنیم نسل پیشین روشنفکران دینی و عرفی از ملکم خان و مستشارالدوله گرفته تا سید جمال همگی به نوعی نخبه گرا، و در پی اقناع قدرت مستقر برای کاهش استبداد و حرکت در مسیر قانون بوده اند. در این میان اما این شریعتی و آل احمد بودند که آشکارا رویکرد اصلاح از پایین و آگاهی بخشی عمومی را با هدف رقم زدن تحولات اجتماعی برگزیدند. اما اکنون پرسش اصلی این است که میان "مردم انگیزی" رایج جهانی با "مردم گرایی" مورد نظر شریعتی چه تفاوت هایی وجود دارد؟ از همین رو در ادامه می کوشم تا به پنج مورد اختلافی در این زمینه اشاره کنم:

اولین و شاید مهمترین تفاوت میان "مردم انگیزی فریبکار" با "مردم گرایی شریعتی" این است که مردم انگیزان همواره دست اندرکار تقدیس مردم برای دستیابی به اهداف خود هستند در حالی که شریعتی همزمان مردم را" طرح" و" نقد "می کند. لذا ادبیات شریعتی مشحون از نقد نارسایی های جامعه از جمله خرافه گرایی و سطحی نگری مردم است در حالی که مردم انگیزان به عکس می کوشند تا برای جذب فریبکارانه مردم همواره بر کارهای نادرست آنان صحه بگذارند!

دومین تفاوت میان این دو رویکرد این است که در حالی که " مردم انگیزان فریبکار" برای دستیابی به اهداف خود همواره بر تامین نیازهای اقتصادی مردم و بسیج آنها حول حاجات اولیه تاکید می ورزند، " مردم گرایی شریعتی" آمیخته با دغدغه ارتقاء فرهنگی و اندیشگی مردم است. شریعتی با وجود تاکید بسیار بر اهمیت اقتصاد در زندگی روزمره مردم هرگز ایشان را در حد کسانی پایین نمی آورد که به جز نیازهای اولیه خود دغدغه های انسانی دیگری نداشته و صرفا به امروز خود می اندیشند!

سومین تفاوت میان " مردم انگیزان فریبکار" و " مردم گرایی شریعتی" این است که دسته اول همواره مردم را بازیچه مطامع خود در کشاکش رقابت های سیاسی می سازند در حالی که شریعتی تمام هستی خود را بر سر دفاع از مردم می نهد! شریعتی هیچ گاه نکوشید تا از نردبان مردم بالا رفته و آنها را قربانی خود سازد در حالی که بسیاری از مردم انگیزان پس از انقلاب همواره با سر دادن شعار حمایت از توده و خلق، کوشیدند تا از مردم چماقی برای کوبیدن مخالفان خود بتراشند. زندگی سراسر محنت شریعتی و فرزندانش گواهی روشن بر وجود این تفاوت است!

چهارمین تفاوت میان دو رویکرد این است که " مردم انگیزان فریبکار" معمولا برای دستیابی به اهداف خود مردم را دسته بندی شده و شقه شقه می پسندند در حالی که " مردم گرایی شریعتی" مردم را یک کل یکپارچه تلقی می کند. بنابراین در حالی که عوام فریبان مدام در حال اختلاف افکنی میان اقشار مختلف مردم هستند شریعتی همواره از ضرورت وحدت میان آحاد جامعه حتی شیعیان و اهل تسنن سخن می گوید! اتحادی که می تواند به مردم در مواجهه با قدرت مسلط توانی دوباره ببخشد!

پنجمین اختلاف میان" مردم انگیزان فریبکار" و " مردم گرایی شریعتی" این است که در حالی که رویکرد اول به ویژه در سال های اخیر بر تخدیر، مصرف و استراحت مردم از مسیر افزایش یارانه ها تاکید می ورزد، شریعتی مردم را به تلاش بی پایان جهت تحول آفرینی در جامعه دعوت می کند! از همین رو می کوشد تا با معرفی امامان شیعه به عنوان الگوهایی زمینی از احساس مسئولیت توام با تلاش گری، جامعه را در جهت پویایی و بالندگی برانگیزد!

نکته پایانی: در روزگاری که " اصلاحات حکومت محور" بن بستی شگفت انگیز را تجربه می کند، فقدان حضور رهایی بخش مردم در عرصه سیاست بیش از پیش خود را نمایان ساخته است! از همین رو آموزه های مردم گرایانه شریعتی می تواند برای " اصلاحات جامعه محور" به عنوان گزینه ای آلترناتیو در شرایط موجود همچنان الهام بخش باشد

اشترک در گوگل اشترک در گوگل پلاس اشترک در استامبل آپن دیگ اشترک در کلوب اشترک در فیس نما اشترک در تویتر اشترک در فیسبوک

نظرات بینندگان

تعداد نظرات منتشر شده : 1

حیدر
|
31خرداد ماه 1397
0
0
عجبا دوباره دکتر شریعتی و اندیشه هایش خوب شدند؟

دیدگاه خود را درباره این خبر بنویسید

بازدید کننده گرامی پر کردن فیلدهای ستاره دار الزامی است
Top