بررسی تنبیه بدنی کودکان در مدارس از منظر حقوقی

دکتر امیر حمزه زینالی

وکیل ملت: در این مقاله نخست به طور مختصر به بررسی نظام ضمانت اجراهای ویژه در نظر گرفته شده درمدرسه ها در برابر تخلف های دانش آموزان پرداخته می شود و سپس به موضوع ویژه تنبیه بدنی می پردازیم.

تاریخ انتشار: 4دي1394|20:43

بررسی تنبیه بدنی کودکان در مدارس از منظر حقوقی
| کد خبر: 73960

درآمد


امروز با دگرگونی های اقتصادی  اجتماعی و تغییر نگرش جامعه نسبت به انسان در نتیجه تلاش های اندیشمندان و مصلحان اجتماعی، نوع نگاه به « کودکان» و دوره «کودکی» تغییر یافته است. بدین سان در گذر از دوره های کودک کشی ، نگاه ابزاری به کودکان، تحقیر و تنبیه آن ها ، درمرحله نگرش انسانی به کودکان قرار گرفته ایم. در این مرحله که با عصر روشنگری در اروپا آغاز شده، مفهوم کودکی به عنوان جایگاهی مستقل مورد شناسایی قرار گرفته است. هرچند نمی توان از تاثیر یافته های علوم روانشناسی و روانپزشکی در پی ریزی بنیان های لازم برای توجه به نیازهای ویژه دوران کودکی بی تفاوت گذشت.این دگرگونی هنجاری، ارزشی و علمی در نوع رویکردها به کودکان از نیمه سده بیستم به این سو، فرایند روبه پیشرفتی را گذرانده است که در یک سوی  آن ممنوعیت تبغیض علیه آن ها در برخورداری از حقوق انسانی، به دلیل کودکی، و در سوی دیگر آن تاکید بر پشتیبانی ویژه از کودکان به دلیل وضعیت آسیب پذیر آنان، قرار دارد. این دگرگونی بنیادین در نوع نگرش به حقوق کودکان ، بنیان های لازم برای تدارک ساز و کارهای حقوقیِ حمایتی  افتراقی از کودکان در برابر نقض آن ها در حقوق موضوعه کشورها را فراهم کرد. در نتیجه دولت های مدرن از راه ابزار قانون گزاری به دخالت و کنترل خانواده و خارج از آن برای جلوگیری از بزه دیدگی آن ها مبادرت کردند.


یکی از نهادهایی که در کنار خانواده ، ورود دولت ها برای نظارت بر رفتار بزرگسالان در راستای پشتیبانی از کودکان و تنظیم و کنترل واکنش ها و تعیین حقوق وتکالیف متقابل کارکنان آموزشی ودانش آموزان را در راستای دیدگاه مزبور ضروری ساخت، مدرسه بود. در واقع به دلیل اجباری شدن آموزش و پرورش در دولت های مدرن امروزی مدرسه یک از محل هایی است که پس از خانواده کودک بیشترین زمان را در آن می گذراند. کودکان به دلیل شرایط ویژه ای که در آن بسر می برند بیشتر در پرتو آزمون و خطا به یادگیری هنجاری های اجتماعی می پردازند.در نتیجه درمواردی تنش وتضاد بین آنچه که مدرسه و کارکنان آموزشی به عنوان قوانین مدرسه و فرایند های مربوط به آن نظارت بر رفتار آن ها در این زمینه از جمله موضوع های مهم در فرایند رشد و پیشرفت حقوق کودکان و پیش گیری از کودک آزاری درمدرسه به شمار می رود.


در این زمینه  قانون گزاران با سه مصلحت مهم روبه رو هستند. از یک سو ضرورت های ناشی از تامین نظم مدرسه و رعایت هنجاری های اجتماعی برای رسیدن به هدف های اخلاقی، اجتماعی و زیستی مزبور محروم می سازد، بلکه زمینه آسیب به کودکان را به دلیل رویکردهای غیرعلمی و پیروی نکردن از یک نگاه افتراقی در این حوزه فراهم سازد. درنهایت این تضادها می تواند به رشد و پیشرفت جامعه که در نتیجه داشتن نیروی انسانی سالم حاصل می شود ضربه بزند.


تنبیه نظام ضمانت اجراهای پیش بینی شده باید بتواند به یک توازن منطقی بین این سه مصلحت دست پیدا کند، یعنی این که رعایت قوانین مدرسه و نظم آن نباید به بهای از بین رفتن حقوق انسانی کودک باشد و پشتیبانی بیش از اندازه از کودک نیز نباید سبب برهم ریختن این نظم و پریشانی در فرایند تربیت و آموزش کودک را فراهم سازد. درنهایت نیز پیشرفت پایدار از رهگذر پرورش و آموزش نیروی انسانی سالم درمدرسه ها نیز به عنوان راهنمای تمام سیاست گزاری های تقنینی باید قرار گیرد. تنیبه بدنی کودکان در مدرسه نیز در چنین بستری قابل بررسی است. در این مقاله نخست به طور مختصر به بررسی نظام ضمانت اجراهای ویژه در نظر گرفته شده درمدرسه ها در برابر تخلف های دانش آموزان پرداخته می شود و سپس به موضوع ویژه تنبیه بدنی می پردازیم؛


1-نظام ویژه اجراهای در نظر گرفته شده در مدرسه ها در برابر تخلف های دانش آموزان


براساs هدف های کلی آموزش و پرورش جمهوری اسلامی ایران موصوب جلسه مورخ 30/7/1377 شورای عالی آموزش و پرورش، پرورش روحیه اعتماد به نفس و استقلال شخصیت، کرامت اخلاقی  و برانگیختن عزت نفس،  پرورش روحیه احترام به خانواده و التزام به رعایت آن، پرورش روحیه سعه صدر و تحمل آرای دیگران، پرورش روحیه احترام به شخصیت افراد و مراعات حقوق مادی و معنوی دیگران، تامین سلامت جسمی و بهداشت روانی با فراهم ساختن شرایط مناسب، از جمله هدف های اخلاقی، اجتماعی و زیستی آموزش و پرورش در ایران تعیین شده اند. معیارهایی که دانش آموزان در مدرسه مکلف به رعایت آن هستند به پیش بینی مجموعه ای از ضمانت اجراها در برابر نقض این معیارها از تذکر و اخطار شفاهی به طور خصوصی تا انتقال به مدرسه دیگر را در ماده 76 پیش بینی کرده است. براساس این آیین نامه نظام آموزشی دارای ویژگی های زیر است:


1-1-فردی سازی و اولویت پیشگیری


برابر ماده 74 آئین نامه مزبور مدیر، شواری مدرسه و معاونان موظف شده اند که پیش از اجرای هرگونه تنبیه دانش آموزان متخلف، از وضع و موقعیت وی آگاهی یابند و در جستوی انگیزه و علت تخلف برآیند و نسبت به رفع آن اقدام کنند. این قانون بر تشکیل پرونده شخصیت دانش آموزان متخلف تاکید کرده است و پیش ازهرکاری بر علت شناسی وقوع تخلف از رهگذر بررسی وضعیت و موقعیت فردی، خانوادگی و اجتماعی او تاکید دارد و به جای مبارزه با معلول بر پیش گیری از وقوع تخلف از راه از بین بردن علت های وقوع آن اشاره کرده است.


1-2–تناسب و دوری از تبعیض در اجرای تنبیه


در ماده 81 این آیین نامه تاکید شده است که تنبیه باید با تخلف هایی که دانش آموز مرتکب می شود متناسب باشد و ترتیب و تدریج مناسب در اجرای تنبیه رعایت شود و همچنین بر اساس ماده 77 این آیین نامه هرگونه تبعیض در تنبیه در بین دانش آموزان ممنوع است. رعایت تناسب بین تنبیه و تخلف ارتکابی در کنار انتقال روحیه عدالت مداری به دانش آموزان سبب تقویت احساس مسؤولیت در او می شود. منع تبعیض نیز در اثرگذاری تنبیه بسیار موثر است.


1-3 – جنبه های اصلاحی تنبیه


وفق ماده 75 آئین نامه تنبیه باید توجه دانش آموزان را به اشتباه خود جلب و زمینه مناسب را برای رفتار مطلوب در او ایجاد کند. همچنین تنبیه باید بر پایه یافته های علمی و استفاده مناسب تغییر رفتار باشد تا سبب تجری  دانش آموز و اصرار وی بر تکرار اشتباه نشود. در بزه کاری کودکان اصل جلوگیری از تکرار رفتارهای نامطلوب از راه درمان و اصلاح است. در نتیجه در این نوع واکنش ها هرگز به دنبال انتقام جویی و سزادهی نیستند و به دلیل شرایط ویژه کودک باید به او فهماند که مدرسه هدفی جز خیرخواهی ندارد تا از مقاومت وایجاد رفتارهای تلافی جویانه ولجبازی درکودکان پیش گیری شود.


1-4- ترمیمی بودن پاسخ


بر اساس بند 6 ماده 81 آئین نامه آمده است که شیوه های جبران تخلف به دانش آموز ارائه گردد و از او خواسته شود خطا و تخلف خود را جبران کند. در این رویکرد درکنار تحمیل تنبیه و اصلاح رفتارهای او باید به او یاد داد که باید به ترمیم و جبران خسارات وارده بپردازد. این نوع واکنش ها درکنار تقویت حس مسؤولیت پذیری در فرایند ترمیم او را از نزدیک با آثار رفتار نامطلوب خود روبرو می سازد و می تواند با فرایند شرمنده کردن دانش آموز ازتکرار تخلف پیش گیری کند.


1-5-پرهیز از برچسب زنی


براساس بند 7 ماده 81 در اجرای تنبیه باید آبروی دانش آموز حفظ شود و ازتنبیه در حضور جمع جز در هنگام ضروری دوری کرد. برابر ماده 83 پیشینه تخلف و تنبیه دانش آموزان در پایان هر سال تحصیلی  نابود خواهد شد تا پیشینه نامناسبی برای دانش آموز باقی نماند. به دلیل شرایط ویژه روانی و موقعیت اجتماعی، کودکان و نوجوانان به شدت در معرض پذیرش قالب ها و نقش هایی هستند که از سوی اطرفیان برایشان تعیین و تعریف می شود. بنابراین در فرایند تنبیه باید دقت شود تا در فرایند برچسب زنی دانش آموز نقش یک فرد نابهنجار و متخلف را به خود نگیرد. این امر تلاش کرده است تا از این امر جلوگیری شود.


1-اهانت و تنبیه بدنی کودکان در مدرسه


برمبنای اصل حاکمیت قضایی دولت، هیچ کس به هیچ روی نمی تواند دیگری را مجازات کند و این صلاحیت برای دولت است. بنابراین می توان که در جامعه کنونی، واکنش اجتماعی علیه مجرمان دارای یک ویژگی قضایی است، یعنی مجرم هنگامی مجازات می شود که پیش از آن به جرم وی در دادگستری بر اساس اصول و قواعد ویژه رسیدگی شده و پس از اثبات تقصیر، حکم محکومیت قطعی درباره وی صادر شود. صلاحیت انحصاری دادگستری درکشف جرم، تعقیب و مجازات مجرمان برای جلوگیری از انجام مجازات های فردی و خودسرانه یک از اصول بنیادین حقوق کیفری در سده های اخیر است.در راستای رعایت این اصل ماده 77 آئین نامه اجرایی مدرسه ها هرگونه تنبیه دیگر علیه کودکان مانند اهانت، تنبیه بدنی و تعیین تکلیف درسی برای تنبیه را ممنوع اعلام کرده است درباره این آیین نامه یادآوری چند نکته ضروری است:


نخست: آیین نامه مزبرو بیشتر جنبه آموزشی و تاکیدی دارد، چرا که بر اساس اصل کلی بدیهی است که کارکنان آموزشی به هیچ روی حق ارتکاب جرم علیه تمامیت معنوی و جسمانی کودکان را ندارند اما به سبب باورتاریخی و رویه نادرستی که در این زمینه وجود داشته، قانون گزار با تاکید بر این موضوع تلاش کرده است تا خط بطلانی بر تمامی رویه های نادرست وغیرقانونی بکشد.


دوم: نمونه های گفته شده از باب قاعده تغلیب است و بیشتر اشاره به دو نوع رفتاری کرده که در مدرسه ها رواج بیشتری داشته اند وگرنه ارتکاب هرنوع رفتار ازسوی کارکنان آموزشی به طورکلی در چارچوب جرم انگاری های صورت گرفته در قوانین کیفری ممنوع است.


2- ضمانت اجراهای پیش بینی شده در برابر تنبیه بدنی کودکان


در آئین نامه اجرایی مدرسه ها قانون گزار هیچ گونه ضمانت اجرایی نقض حقوق کودکان در مدرسه برای تنبیه بدنی آن ها پیش بینی نکرده است. بنابراین اجرای این امر باید در قوانین دیگری جستجو کرد.


1-3-ضمانت اجراهای کیفری


براساس اصل پشتیبانی ویژه از کودکان در برابر رفتارهای ناقض حقوق آن ها، قانون گزاران کیفری از دو ساز و کار افتراقی در این زمیه بهره برده اند. بر اساس ساز و کار نخست به جرم انگاری افتراقی برخی رفتارهای ناقض حقوق آنها پرداخته اند. در ساز و کار دوم نیز از کیفر گزاری ویژه یا تشدید کیفر بزه کاری که بزه دیده آن ها یک فرد زیر 18 سال است بهره جسته اند.به طور کلی در حقوق کیفری ایران ننبیه بدنی کودکان با این عنوان به صورت مستقل جرم انگاری نشده است. در زمینه تنبیه بدنی نیز قانون گزار به گونه غیرمستقیم از این رویکرد بهره برده است. ضمانت اجراهای پیش بینی شده برای تنبیه بدنی کودکان را باید در چارچوب قانون مجازات اسلامی و قوانین خاص دیگر مانند قانون حمایت از کودکان مصوب 25 آذر ماه 1381 جستجو کرد.


اول: قانون مجازات اسلامی


بر ساس قانون مجازات اسلامی مصوب 1392 مجازات پیش بینی شده برای تنبیه بدنی کودکان بر اساس میزان آسیب ناشی از تنبیه بدنی او از قصاص نفس تا قصاص عضو و پرداخت دیه متفاوت است. برابر بند پ ماده 290 قانون مجازات اسلامی اگر تنبیه بدنی دانش آموزا منجر به کشته شدن یا هر آسیب دیگری کمتر از قتل مانند قطع عضو، جرح و صدمه بر منافع او شود به دلیل شرایط ویژه جسمانی کودک، معلم یا مربی با وجود نداشتن قصد قتل به قصاص نفس یا عضو حسب مورد با جمع سایر شرایط قانونی محکوم خواهند شد. در صورت فراهم نبودن شرایط قصاص برابر قانون مزبور دیه پرداخت خواهد شد. همچنین بر اساس مواد 612،613  و 614 قانون مجازات اسلامی مصوب 1375 برای قتل عمدی که شاکی نداشته باشد یا شاکی ازقصاص گذشت کرده باشد با شرایطی حبس از سه تا ده سال و برای ضرب و جرحی که موجب نقصان یا شکستن یا ازکار افتادگی عضوی از اعضا یا منتهی به مرض دائمی یا فقدان یا نقضان یکی از حواس یا منافع یا زوال عقل مجنی علیه گردد با شرایطی دو تا پنج سال حبس تعیین کرده است.


در صورتی که جرح وارده منتهی به ضایعات فوق نشود و آلت جرح اسلحه یا چاقو و مانند آن باشد مرتکب به سه ماه تا یک سال حبس بر اساس تبصره ماده 624 محکوم خواهد شد مهمترین ایرادی که به این ماده وارد است، در نظر نگرفتن رویکردی افتراقی در برابر بزه دیدگی کودکان در برابر جرایم فوق است.


دوم: قانون حمایت از کودکان  نوجوانان مصوب 1381


برابر ماده 4 این قانون هرگونه صدمه و اذیت و آزار و شکنجه جسمی و روحی کودکان، نادیده گرفتن عمدی سلامت و بهداشت روانی و جسمی و ممانعت از تحصیل آنان ممنوع  است و مرتکب به سه ماه و یک روز تا شش ماه حبس و یا تا ده میلیون ریال جزای نقدی محکوم می گردد. بنابراین بر اساس ماده 8 این قانون که بیان می کند اگر جرائم موضوع این قانون مشمول عناوین دیگر قانونی شود یا در قوانین دیگر حد یا مجازات سنگین تری برای آنها مقرر شده باشد، حسب مورد حد شرعی یا مجازات اشد اعمال خواهد شد. تمامی جرایم ناشی از تنبیه بدنی منجر به آسیب های بدنی غیر از مواد 612،613 و 614 قانون مجازات اسلامی مصوب 1375 مشمول جرم گفته شده در ماده 4 این قانون خواهند شد.


2-3- ضمانت اجراهای انتظامی


براساس ماده 82 آئین نامه اجرایی مدرسه ها مدیر مدرسه موظف است همکاران خود را نسبت به موارد انضباطی آگاه کند و ممنوعیت تنبیه بدنی را تذکر دهد و در صورت مشاهده تخلف مراتب را برای اطلاع و اقدام لازم به آموزش و پرورش منطقه گزارش دهد. البته برابر ماده 6 قانون حمایت از کودکان و نوجوانان، کلیه افراد و مؤسسات و مراکزی که به نحوی مسؤولیت نگاهداری و سرپرستی کودکان را بر عهده دارند مکلفند به محض مشاهده موارد کودک آزاری مراتب را برای پیگرد قانونی مرتکب و اتخاذ تصمیم لازم به دادگستری اعلام نمایند. تخلف از این تکلیف موجب حبس تا شش ماه یا جزای نقدی تا پنج میلیون ریال خواهد بود. بنابراین یکی از وظایف مدیر گزارش مورد به دادسرای محل می باشد چرا که برابر ماده 7 قانون رسیدگی به  تخلفات اداری در کنار ضمانت اجرای کیفری و جبران خسارت ارتکاب تنبیه بدنی از سوی کارکنان آموزشی به سبب نقض قوانین  مقررات مربوط به سوء استفاده از مقام و موقعیت می تواند مشمول تنبیه اداری پیش بینی شده در ماده 9 این قانون که دربرگیرنده مجموعه ای از مجازات های اداری از جمله اخراج و انفصال دائم از خدمات دولتی است قرار گیرند.

 

ازدکتر امیر حمزه زینالی، جرم شناس و وکیل دادگستری


منبع: فصلنامه حقوقی ، تحلیلی، آموزشی ، پژوهشی استیناف، شماره 6 و 7 بهار و تابستان 1394

 

دسته بندی یادداشت , حقوقی ,
اشترک در گوگل اشترک در گوگل پلاس اشترک در استامبل آپن دیگ اشترک در کلوب اشترک در فیس نما اشترک در تویتر اشترک در فیسبوک

نظرات بینندگان

تعداد نظرات منتشر شده : 0

دیدگاه خود را درباره این خبر بنویسید

بازدید کننده گرامی پر کردن فیلدهای ستاره دار الزامی است
Top